АЛДАРТА БАЙГАЛ, АРЮУХАН ДАЛАЙ
Наруули дулаахан намарай үдэр Рихэ мүшэнэй тэнгэридэ гараад байха үедэ сентябриин сэлмэг нэгэ үдэр Горячинск ошоһон автобусто һуугаад, Байгал далай тээшэээ тэгүүлбэбди. Хоёр хахад час болоод хүрэхэ газараа хүрэбэбди.Далайнгаа эрье дээрэ "Радуга" гэжэ нэрэтэй амаралтын гэртэ тогтобобди. Байгал гээшэ дэлхэй дээрэ эгээн гүнзэгы ехэ нуур юм. Буряадууд “алдарта Байгал арюухан далай” гээд дуулалдадагбди. Байгал далай тон сэбэрхэн һайхан уһатай. Байгал далайда олон янзын амитан бии. Тоһон жараахай гансахан лэ Байгалай уһанда амидардаг. Байгалда хаб загаһан байдаг. Байгал далайдамнай омоли, хадарин, тула, хилмэ мэтын элдэб янзын загаһан элбэг юм. Сэнхирхэн Сэлэнгэ мүрэн Байгалда шудхан ородог. “Байгалай номин эрье дээр бата һайхан алдартай...” гээд поэт Даши Дамбаев шүлэгөө зохёоһон гээшэ. Сэнхир хүхэ огторгой хараани холо газарта номин далайтай нэгэ болон ниилэжэ байһандал харагдаад, гайхамшаг гоёор зураг дэлгээнэ. Ямар амтатай агаар гээшэб! Байгалай уһа альган дээрээ амталнабди. Байгал далаймнай долгилжол байна. Далайн эрьедэ аятайханаар һуужа амарнабди. Далаймнай долгилжол, долгилжол байна. Долгин бүхэнтэй бидэнэй бэедэ хүсэ шадал нэмэн орожо, Байгал далаймнай бидэниие аршаанлажа, арюудхажа, адислажа байһандал үзэгдэдэг. Зунай дулаахан сагта байгаалиин үзэсхэлэн – Байгал далай тээшэ олон зон ошодог гээшэ ааб даа. Харин намарай сагта хүн зон тиимэ олон бэшэ байба. Буряад залуу хүбүүдүүд гуталаа тайлаад, Байгалай уһан соогуур алхалалдаба. Заха хизааргүй үргэн Байгал далайн нюруугай миралзахые һайхашаан харахаяа, далайн эрье шадарай онсо һайхан агаараар сээжэ дүүрэн амилхаяа, алтан шарахан наран доро таашаан амархаяа, үльгэр домогто ороһон алдарта Байгалай номин эрдэни уһанһаань ама хүрэхэеэ бидэ хүсэнгүй яахабибди. Байгал үдэр соогоо хэды ондо ондоо боложо, шарайгаа хубилгажа, заримдаа сухалаа хүрэһэн мэтэ һүрөөтэй шэрүүнээр шуухиран, туулган хүндэ долгидоо удаа дараалан маанад хүрэтэр мухарюулан, дошхон долгидынь сагаан хөөһөөр хушагдан, холо хүрэтэр уһанай сэсэртэр хүсэтэйгөөр орьёлон долгилжо байха, гэнтэ аалин номгон янзаар намхалзажа, намдууханаар эбһээлжэ байһандал үзэгдөөд, сэгээн хүхэ огторгой доро далай дууража байһандал һанагдаха. Байгаалиин үзэгдэл өөр өөрынхеорөө өөрсэ һонин аялга аашатай ха юм даа. Үльгэр домогто хөөрэлдэдэг Хоридой мэргэн баабай, Хун шубуун эжымнай, элинсэг хулинсагнай һанагдаад, мүнхэ байгаалиин мүнгэлиг тобшо тоборюулганууд ойндо ороодхихонь гайхалгүй. Байгал далай дээрэ үүрэй сайхые угтаа һэн гүт? Хадын хяра аргаахан ягаарһаар, үлгэн дэлхэй үнгэ орон гэгээршэхэ. Үргэн дэлюун далайн нюруу һүниин харанхы сооһоо улаалзама тала мэтэ дүлэ татан бадархаУлаан дүлөөр соробхилжо байһан мэтэ Байгалай долгиной саада шэлэнүүд дээгүүр хүбэн сагаан үүлэд урданай домог соохи гайхамшагта шубуундал дэбин-дэбин дэгдэхэ. Уданшьегүй улаан шара наранай гаража ерэхэдэ, Байгалай уһан эрдэни зэндэмэниин ялагарһаа өөрэгүй гэрэлтэй, ногоон хүхэ болошодог. Тэдэнэй нюруу дээгүүр түмэн хурса элшэһээнь ялагар хибэс дэбдиһэндэл, зурууд зурууд ута мүрнүүд хүнэй нюдэ һаргаан зурагас гэхэнь хабатай даа. Арюухан Байгал далайгаа, аятайхан энэ үглөөнэй наранай туяа зүрхэндөө хадагалан, алтан дэлхэйн “гайхамшаг эрдэни зэндэмэни” Байгал далайгаа шэртэн хаража, омогорхожо, бахархажа, баярлажа Ага нютагаа бусаа бэлэйбди.
Наруули дулаахан намарай үдэр Рихэ мүшэнэй тэнгэридэ гараад байха үедэ сентябриин сэлмэг нэгэ үдэр Горячинск ошоһон автобусто һуугаад, Байгал далай тээшэээ тэгүүлбэбди. Хоёр хахад час болоод хүрэхэ газараа хүрэбэбди.Далайнгаа эрье дээрэ "Радуга" гэжэ нэрэтэй амаралтын гэртэ тогтобобди. Байгал гээшэ дэлхэй дээрэ эгээн гүнзэгы ехэ нуур юм. Буряадууд “алдарта Байгал арюухан далай” гээд дуулалдадагбди. Байгал далай тон сэбэрхэн һайхан уһатай. Байгал далайда олон янзын амитан бии. Тоһон жараахай гансахан лэ Байгалай уһанда амидардаг. Байгалда хаб загаһан байдаг. Байгал далайдамнай омоли, хадарин, тула, хилмэ мэтын элдэб янзын загаһан элбэг юм. Сэнхирхэн Сэлэнгэ мүрэн Байгалда шудхан ородог. “Байгалай номин эрье дээр бата һайхан алдартай...” гээд поэт Даши Дамбаев шүлэгөө зохёоһон гээшэ. Сэнхир хүхэ огторгой хараани холо газарта номин далайтай нэгэ болон ниилэжэ байһандал харагдаад, гайхамшаг гоёор зураг дэлгээнэ. Ямар амтатай агаар гээшэб! Байгалай уһа альган дээрээ амталнабди. Байгал далаймнай долгилжол байна. Далайн эрьедэ аятайханаар һуужа амарнабди. Далаймнай долгилжол, долгилжол байна. Долгин бүхэнтэй бидэнэй бэедэ хүсэ шадал нэмэн орожо, Байгал далаймнай бидэниие аршаанлажа, арюудхажа, адислажа байһандал үзэгдэдэг. Зунай дулаахан сагта байгаалиин үзэсхэлэн – Байгал далай тээшэ олон зон ошодог гээшэ ааб даа. Харин намарай сагта хүн зон тиимэ олон бэшэ байба. Буряад залуу хүбүүдүүд гуталаа тайлаад, Байгалай уһан соогуур алхалалдаба. Заха хизааргүй үргэн Байгал далайн нюруугай миралзахые һайхашаан харахаяа, далайн эрье шадарай онсо һайхан агаараар сээжэ дүүрэн амилхаяа, алтан шарахан наран доро таашаан амархаяа, үльгэр домогто ороһон алдарта Байгалай номин эрдэни уһанһаань ама хүрэхэеэ бидэ хүсэнгүй яахабибди. Байгал үдэр соогоо хэды ондо ондоо боложо, шарайгаа хубилгажа, заримдаа сухалаа хүрэһэн мэтэ һүрөөтэй шэрүүнээр шуухиран, туулган хүндэ долгидоо удаа дараалан маанад хүрэтэр мухарюулан, дошхон долгидынь сагаан хөөһөөр хушагдан, холо хүрэтэр уһанай сэсэртэр хүсэтэйгөөр орьёлон долгилжо байха, гэнтэ аалин номгон янзаар намхалзажа, намдууханаар эбһээлжэ байһандал үзэгдөөд, сэгээн хүхэ огторгой доро далай дууража байһандал һанагдаха. Байгаалиин үзэгдэл өөр өөрынхеорөө өөрсэ һонин аялга аашатай ха юм даа. Үльгэр домогто хөөрэлдэдэг Хоридой мэргэн баабай, Хун шубуун эжымнай, элинсэг хулинсагнай һанагдаад, мүнхэ байгаалиин мүнгэлиг тобшо тоборюулганууд ойндо ороодхихонь гайхалгүй. Байгал далай дээрэ үүрэй сайхые угтаа һэн гүт? Хадын хяра аргаахан ягаарһаар, үлгэн дэлхэй үнгэ орон гэгээршэхэ. Үргэн дэлюун далайн нюруу һүниин харанхы сооһоо улаалзама тала мэтэ дүлэ татан бадархаУлаан дүлөөр соробхилжо байһан мэтэ Байгалай долгиной саада шэлэнүүд дээгүүр хүбэн сагаан үүлэд урданай домог соохи гайхамшагта шубуундал дэбин-дэбин дэгдэхэ. Уданшьегүй улаан шара наранай гаража ерэхэдэ, Байгалай уһан эрдэни зэндэмэниин ялагарһаа өөрэгүй гэрэлтэй, ногоон хүхэ болошодог. Тэдэнэй нюруу дээгүүр түмэн хурса элшэһээнь ялагар хибэс дэбдиһэндэл, зурууд зурууд ута мүрнүүд хүнэй нюдэ һаргаан зурагас гэхэнь хабатай даа. Арюухан Байгал далайгаа, аятайхан энэ үглөөнэй наранай туяа зүрхэндөө хадагалан, алтан дэлхэйн “гайхамшаг эрдэни зэндэмэни” Байгал далайгаа шэртэн хаража, омогорхожо, бахархажа, баярлажа Ага нютагаа бусаа бэлэйбди.